Otopark CO Sensörü ve Jet Fan: 2026 Yönetmelik Kontrol Listesi

Hangi yönetmelik maddeleri kapalı otoparkı bağlar?

Kapalı otopark tanımı ve mekanik sistem zorunluluğu Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 60. maddesinde yer alır. Maddeye göre dışarıya açık toplam alan döşeme alanının %5'inden fazla değilse otopark kapalı sayılır; toplam alanı 600 m²'den büyük kapalı otoparklarda otomatik yağmurlama, yangın dolabı ve itfaiye su alma ağzı, 2.000 m²'yi aşanlarda ise binanın diğer bölümlerinden bağımsız ve saatte en az 10 hava değişimi sağlayan mekanik duman tahliye sistemi zorunludur. Araçların asansörle alındığı otoparklarda doğal veya mekanik havalandırma şarttır. 87. madde duman kontrol kanallarının çelik veya alüminyum gibi malzemeden yapılmasını, kaçış merdiveninden geçmemesini ve 120 dakika dayanımlı kompartıman geçişlerinde yangın damperi ya da eşdeğer önlemi ister; 88. madde LPG veya doğalgazla çalışılan yerlerde fan ve motorların ex-proof olmasını şart koşar. Otopark Yönetmeliği (RG 22.02.2018, 30340) ise 4. maddesinde yangın yönetmeliğine ve TSE standartlarına uyumu zorunlu kılar, taşıt asansörlü binalarda yedek elektrik jeneratörü ister ve iç yüksekliği kiriş altı dâhil net 2,10 m ile sınırlar (Kaynak: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik; Otopark Yönetmeliği).

Normal işletme debisi: 3,7 L/s·m² tabanı ve CO kontrolü

Yangın senaryosundan bağımsız olarak günlük işletmede otopark havası araç egzozundaki karbon monoksit, azot oksitler ve yakıt buharlarıyla kirlenir. ASHRAE 62.1 kapalı otoparklar için asgari egzoz debisini taban alanı başına 3,7 L/s·m² (0,75 cfm/ft²) olarak verir; 2.000 m²'lik bir kat için bu değer yaklaşık 7.400 L/s, yani 26.600 m³/h eder. Aynı katın 3 m net yüksekliğinde hacim 6.000 m³ olduğundan bu debi yaklaşık 4,4 hava değişimine karşılık gelir; yönetmeliğin duman senaryosu için istediği 10 hava değişimi ise 60.000 m³/h ister. İki değer arasındaki fark, normal işletmede fanların düşük kademede, CO sensörü komutuyla çalışmasının gerekçesidir. CO kontrollü işletmede tasarımcı, sensör eşiklerinin altında hangi debinin sürdürüleceğini, eşik aşıldığında hangi kademeye geçileceğini ve sensör arızasında fanların hangi konuma düşeceğini yazılı olarak tanımlar; bu tanım olmadan enerji tasarrufu iddiası kabul dosyasına giremez (Kaynak: ASHRAE 62.1; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik).

• •Kat alanı (m²) × 3,7 L/s·m² = normal işletme egzoz tabanı; sonuç m³/h'ye çevrilirken 3,6 ile çarpılır
• •Hacim (m³) × 10 = duman tahliye debisi (m³/h); yönetmelik değeri normal işletme tabanının yerine geçmez
• •Uzman notu: aynı fan grubu iki debiyi de sağlıyorsa fan eğrisinde iki çalışma noktası işaretlenir; düşük kademede motor soğutması ve minimum devir üretici sınırıyla doğrulanır
• •Rampalar ve giriş-çıkış yakını, araçların en uzun rölantide beklediği bölge olduğundan sensör yoğunluğu burada artırılır

CO ve LPG sensörleri: eşik değerleri ve yerleşim

CO sensör eşikleri iş sağlığı sınırlarının altında seçilir. OSHA 29 CFR 1910.1000 Tablo Z-1 karbon monoksit için 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama sınırı 50 ppm olarak verir; NIOSH Cep Rehberi ise 35 ppm zaman ağırlıklı ortalama ve 200 ppm tavan değeri önerir. EPA'nın ulusal dış hava kalitesi standardı 8 saatlik ortalamada 9 ppm, 1 saatlik ortalamada 35 ppm'dir. Otopark otomasyonunda sık kullanılan yaklaşım, düşük eşikte (örneğin NIOSH 35 ppm'in altında) fanların birinci kademeye, yüksek eşikte ikinci kademeye geçmesi ve sürekli yüksek değerde alarm verilmesidir; kesin eşikler projeye yazılır ve yetkili idarenin kabulüne sunulur. Yerleşimde CO havadan biraz hafif olduğundan sensör nefes bölgesi yüksekliğinde (yaklaşık 1,5–1,8 m) ve araç egzozunun biriktiği rampalar, köşeler, ölü hacimler ile jet fan akışının ulaşmadığı bölgelere konur. LPG izinli otoparklarda LPG havadan ağır olduğundan ayrı sensörler zemine yakın (yaklaşık 30 cm) yerleştirilir; bu bölgeler 88. madde gereği ex-proof fan gerektirebilir (Kaynak: OSHA Table Z-1; NIOSH Pocket Guide; EPA NAAQS; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik).

• •Sensör kapsama alanı üreticinin beyan ettiği yarıçapla (m) çizilir; kolon ve duvar arkası ölü noktalar ayrı sensör ister
• •Kalibrasyon aralığı (ay) ve test gazı derişimi (ppm) otomasyon tarifine yazılır; kalibrasyonsuz sensör kabulde geçerli sayılmaz
• •Uzman notu: elektrokimyasal CO hücrelerinin ömrü sınırlıdır ve sensör hücre bittiğinde çoğu model 0 ppm okur; 'hiç alarm vermeyen' sensör sağlıklı sistemin kanıtı olamaz, arıza çıkışı panelde ayrı izlenir

Jet fan: itki, yerleşim ve kısa devre kontrolü

Jet fan kanal yerine hava momentumuyla akışı egzoz şaftına doğru sürer; ana egzoz ve taze hava girişi olmadan tek başına havalandırma yapmaz. Üretici verisi itkiyi Newton (N) olarak, ses gücünü dB(A) olarak ve sertifika sınıfını (EN 12101-3 kapsamında sıcaklık-süre sınıfı) verir. Yerleşimde tavan yüksekliği belirleyicidir: Otopark Yönetmeliği net iç yüksekliği kiriş altı dâhil 2,10 m ile sınırladığından jet fan kirişler arasına, araç geçiş gabarisini bozmadan ve üreticinin istediği asgari tavan mesafesiyle yerleştirilir. Kolonlar, rampalar ve bölme duvarları akışı saptırır; fanın ürettiği jet bir sonraki fana ulaşmadan dağılıyorsa hava kısa devre yapar ve egzoz noktasına gitmez. Bu nedenle 2.000 m² üzeri veya karmaşık geometrili otoparklarda akış CFD analiziyle, daha küçük alanlarda ise üretici yerleşim hesabıyla doğrulanır ve yetkili idare hangi yöntemi kabul ettiğini önceden bildirir. AMCA 201'e göre fan çıkışına yakın engeller sistem etkisi üretir; jet fan için bu, kiriş altına sıkışan çıkışın itki kaybı olarak ölçülür (Kaynak: Otopark Yönetmeliği; AMCA Publication 201; EN 12101-3).

• •Uzman notu: jet fanların 'ters yön' özelliği (reversible) yangın kaynağına göre akış yönünü değiştirmeye yarar; senaryo matrisinde hangi zonda hangi fanların ters çalışacağı yazılmamışsa özellik satın alınmış ama kullanılmamış demektir
• •Sprinkler bulunan otoparkta su püskürtmesi jet akışını soğutup düşürür; 600 m² üzeri her kapalı otoparkta yağmurlama zorunlu olduğundan CFD sprinkler açık senaryoyu da içermelidir

Duman tahliye senaryosu ve neden-sonuç matrisi

Yangın algılandığında sistem normal işletmeyi terk eder ve onaylı yangın stratejisindeki senaryoya geçer. Yönetmeliğin 87. maddesine göre duman kontrol sistemi uzaktan el ile kumanda edilerek veya yangın algılama ve uyarı sistemi tarafından otomatik olarak devreye sokulabilir; 80. madde ise duman kontrol ve basınçlandırma sistemlerinin arıza ve konum sinyallerinin yangın kontrol panelinde ayrı bölgesel göstergelerle izlenmesini ister. Neden-sonuç matrisi her algılama zonu için hangi egzoz fanlarının hangi kademede çalışacağını, hangi jet fanların hangi yönde döneceğini, hangi damperlerin açılıp kapanacağını, taze hava girişinin nasıl sağlanacağını ve CO kontrol katmanının nasıl devre dışı bırakılacağını satır satır gösterir. Yönetmeliğin 60. maddesindeki 10 hava değişimi, senaryo süresi boyunca sürdürülmesi gereken asgari debidir; tasarım yangınının büyüklüğü, duman katmanı yüksekliği ve kaçış süresi yetkili idare ile itfaiyenin kabul ettiği yöntemle belirlenir. 89. maddedeki basınçlandırma değerleri (kapalı kapıda 50 Pa, açık kapıda 15 Pa, kapı kuvveti en fazla 110 N) otoparka bağlanan kaçış merdivenleri için aynı senaryoda test edilir (Kaynak: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik).

• •Yangın komutu CO kontrolünü geçersiz kılar; sensör eşiği ne olursa olsun fanlar senaryo kademesine çıkar
• •Kaçış merdiveni basınçlandırması ile otopark egzozu aynı anda çalışırken basınç farkı 50 Pa'nın altına düşmemeli; iki sistem birlikte test edilir
• •Uzman notu: yönetmelik 87/9 basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmasını yasaklar; otopark egzoz kanalında zorunlu olan damperin alışkanlıkla basınçlandırma hattına da konması sistemin yangın anında kilitlenmesine yol açar

Egzoz şaftı, taze hava girişi ve deşarj noktası

Jet fanlı sistemde kanal metrajı azalsa da egzoz şaftı, ana egzoz fanı ve taze hava girişi zorunludur. Yönetmeliğin 60. maddesi duman tahliye sisteminin binanın diğer bölümlerine hizmet veren sistemlerden bağımsız olmasını ister; bu, otopark şaftının başka bir hacmin egzoz veya taze hava hattıyla paylaşılmamasıdır. 87. maddeye göre havalandırma ve duman tahliye kanalları kaçış merdiveninden ve yangın güvenlik holünden geçmez, geçmek zorunda kalıyorsa geçtiği bölümün yangın dayanım süresi kadar kaplanır; korunmuş şafta giriş ve çıkışta yangın damperi şarttır. Şaft kesiti 10 hava değişimi debisinde hız ve basınç kaybıyla seçilir; 60.000 m³/h taşıyan bir şaftta 10 m/s hız için yaklaşık 1,7 m² net kesit gerekir ve bu kesit mimari projeye erken işlenmezse sonradan açılamaz. Deşarj noktası yaya alanlarından, bina hava girişlerinden ve komşu açıklıklardan uzağa konur; 88. maddedeki 5 m kuralı jeneratör ve mutfak için yazılmış olsa da otopark deşarjı için yetkili idare benzer mesafe isteyebilir. Taze hava girişi rampa ağzı ve açıklıklarla sınırlıysa girişin serbest alanı ve rüzgâr etkisi hesaba yazılır (Kaynak: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik; ASHRAE 62.1).

• •Şaft net kesiti = debi (m³/s) / hız (m/s); 60.000 m³/h = 16,7 m³/s, 10 m/s hızda 1,67 m²
• •Egzoz ve taze hava açıklıkları arasında kısa devre olmaması için mesafe ve yön çizimde gösterilir
• •Uzman notu: bodrum katlar arasında paylaşılan tek şaft, alt katın yangınında üst katın egzozunu duman yoluna çevirebilir; kat başına damper ve senaryo satırı olmadan 'ortak şaft' kabul edilmez

Yedek güç, kablo ve ekipman sınıfı

Yangın anında şebeke kesilebileceği için duman tahliye fanları, jet fanlar, damper motorları ve kontrol paneli ikinci bir besleme kaynağına bağlanır. Otopark Yönetmeliği taşıt asansörlü binalarda yedek elektrik jeneratörü ister; yangın yönetmeliği ise acil durum asansörü için 60 dakika çalışmayı sağlayacak jeneratör ve 60 dakika yangına dayanıklı kablo örneğini verir, duman kontrol sistemi için de yetkili idare aynı yaklaşımı bekler. Fan görev sınıfı EN 12101-3 sıcaklık-süre sınıfıyla (üretici sertifikasında °C ve dakika olarak) belirtilir ve senaryo süresinden kısa olamaz. Kablo güzergâhı, yangın bölgesinden geçen besleme hatlarının dayanım sınıfı, otomatik transfer şalteri geçiş süresi (s) ve jeneratör yük testi kabul dosyasında ayrı satırlardır. LPG izinli veya 88/5 kapsamına giren alanlarda fan ve motorlar ex-proof kategorisiyle işaretlenir; standart bir fana Ex motor takmak fan bütününü uygun yapmaz (Kaynak: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik; Otopark Yönetmeliği; EN 12101-3).

• •Jeneratör yük listesi: egzoz fanları + jet fanlar + damper motorları + panel + basınçlandırma fanları, aynı anda ve tam kademede
• •Transfer şalteri geçiş süresi (s) ve fanların yeniden kalkış akımı jeneratör gücüne (kVA) eklenir
• •Uzman notu: frekans konvertörlü fanlarda yangın modu genellikle konvertörü by-pass eden bir kontaktör ister; 'yangın modu' yazılımda tanımlanmış ama by-pass yoksa sürücü arızası duman tahliyesini durdurur

Test ve devreye alma kontrol listesi

Kabul, ürün belgeleriyle başlar fakat ölçümle biter. Ana egzoz fanlarının debisi kanal kesitinde veya şaft ağzında ölçülür ve 10 hava değişimi hedefiyle karşılaştırılır; jet fanların devri, akımı ve dönüş yönü tutanağa yazılır. CO sensörleri test gazıyla doğrulanır ve her eşikte fan kademesi gözlenir. Yangın senaryosu testi, algılama zonu başına en az 1 kez neden-sonuç matrisindeki her satırın gerçekleştiğini gösterir; yedek güç testi şebeke kesilerek yapılır ve geçiş süresi saniye olarak kaydedilir. Basınçlandırmalı merdiven varsa 50 Pa ve 15 Pa değerleri otopark egzozu çalışırken ölçülür. Yönetmeliğin 80. maddesine göre arıza ve konum sinyallerinin panelde göründüğü her fan ve damper için ayrıca işaretlenir. Bu liste yetkili idare ve itfaiyenin isteyebileceği belgelerin çekirdeğidir; proje şartnamesi ek test isteyebilir (Kaynak: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik; ASHRAE 62.1).

Sık yapılan hatalar ve kapsam dışı işler

En sık görülen hata, jet fan sayısını alan başına sabit bir katsayıyla belirleyip egzoz şaftını mimariden sonra aramaktır; ikinci hata CO sensörlü işletmeyi duman tahliyesinin yerine koymaktır. Üçüncüsü, 600 m² ve 2.000 m² eşiklerini kat bazında değil toplam alan bazında okumamak; yönetmelik 'toplam alan' ifadesini kullanır. Dördüncüsü, yedek güç yük listesine damper motorlarını ve paneli eklememektir. Beşincisi, sensör hücre ömrünü bakım planına yazmamaktır. Kapsam dışı işler teklifte açıkça listelenir: yangın algılama sistemi, sprinkler, jeneratör tedariki, kablo altyapısı ve mimari şaft imalatı çoğunlukla ayrı disiplinlerin işidir; Inovair'in kapsamı keşif ve yazılı teklifle belirlenir, bu rehber sözleşme yerine geçmez (Kaynak: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik).

• •Keşifte ölçülecekler: toplam kapalı alan (m²), net yükseklik (m), açıklık alanı (m²), mevcut şaft kesiti (m²), pano gücü (kVA)
• •Hesaplayıcı ile ön kontrol: hacim ve 10 hava değişimi ile duman debisi, alan ve 3,7 L/s·m² ile normal işletme debisi
• •Uzman notu: LPG'li araç izni 2020 değişikliğiyle yalnız AVM otoparklarına ve TS 9881 Tip 1 şartıyla tanındı; konut veya ofis otoparkına 'LPG girebilir' tabelası asmak yönetmelik ihlali olduğu gibi LPG sensörü de bu izni yaratmaz